Stanowisko Archeologiczne w Fajstos — przewodnik dla zwiedzających: wszystko, co musisz wiedzieć przed wizytą

W skrócie

Adres

Faistos 702 00, Heraklion, Kreta, Grecja

Godziny otwarcia

Otwarte codziennie; latem (ok. kwiecień–październik) ~08:00–20:00, zimą krócej (~08:30–17:00); wejście co godzinę z wyznaczoną godziną, ostatnie wejście −30 min przed zamknięciem. Godziny otwarcia potwierdź sezonowo.

Zaprojektowany

Pierwszy pałac powstał około 1900 r. p.n.e.; zniszczony przez trzęsienie ziemi około 1700 r. p.n.e.; na jego miejscu wzniesiono wspaniały Nowy Pałac.

Dysk z Fajstos

Odnaleziony w pałacu w 1908 roku; nieodczytane pismo obrazkowe; eksponowany w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie

Najważniejsze cechy

Dziedziniec zachodni i strefa teatralna, wielkie schody, dziedziniec centralny, apartamenty królewskie, magazyny i pithoi

Dojazd

Około 62 km na południowy zachód od Heraklionu; autobus KTEL lub około godziny samochodem przez Agioi Deka i Gortynę

Ważność biletu

Wejście o wyznaczonej godzinie — bilet ważny na wybraną datę i przedział godzinowy

Pałac Mesary

Fajstos był jednym z głównych pałaców cywilizacji minojskiej, tej znakomitej kultury epoki brązu, która rozkwitała na Krecie w III i II tysiącleciu p.n.e. i zaliczana jest do pierwszych wielkich cywilizacji Europy. Jego potęga wynikała z położenia: długiego, łatwego do obrony grzbietu na zachodnim skraju Mesary, największej i najbardziej żyznej równiny wyspy, skąd roztaczał się widok na pola, które go żywiły, oraz na północy — na święty szczyt góry Ida wznoszący się ponad pasmem górskim. Z tej siedziby Fajstos kontrolował całą południową Kretę, a przez swój port handlował z całym basenem Morza Śródziemnego, bogacąc się na zbożu, oliwie, winie i rzemiośle równiny.

Pałac powstał w dwóch wielkich fazach, a odczytywanie ich to część przyjemności z wizyty. Pierwszy pałac, czyli Stary Pałac, wzniesiono około 1900 r. p.n.e. — był to rozległy kompleks dziedzińców, magazynów i warsztatów, który został poważnie uszkodzony i ostatecznie zniszczony przez wielkie trzęsienie ziemi około 1700 r. p.n.e. — tę samą katastrofę, która dotknęła inne pałace minojskie. Na jego ruinach Minojczycy wznieśli Nowy Pałac, jeszcze bardziej monumentalny, z wielkimi schodami i finezyjnym murem z ciosanych bloków, które przetrwały do dziś — i to do tego późniejszego pałacu należy większość zachowanych pozostałości. Fajstos był wykopaliskowany od 1900 r. przez włoskich archeologów pod kierunkiem Federico Halbherra i Luigiego Perniera, pracujących w tym samym czasie, gdy Brytyjczycy odkrywali Knossos — i w przeciwieństwie do Knossos pozostał w dużej mierze taki, jak go zastano, bez zakrojonej na szeroką skalę rekonstrukcji. Efektem jest miejsce o niezwykłej autentyczności, gdzie ruiny, równina i góra opowiadają o minojskiej Krecie, a między tobą a epoką brązu nie ma niemal nic.

Dziedziniec zachodni i wielkie schody

Zwiedzanie zaczyna się, tak jak dla Minojczyków, na dziedzińcu zachodnim — szerokim, wybrukowanym placu przed zachodnią stroną pałacu. Wzdłuż jednego z jego boków biegną szerokie, płytkie stopnie strefy teatralnej — rząd kamiennych stopni, które prawdopodobnie służyły jako miejsca siedzące podczas ceremonii, procesji lub publicznych zgromadzeń odbywających się na dziedzińcu poniżej. Po przekątnej przez bruk prowadzą podwyższone ścieżki — trakty, którymi podchodzili ważni goście, a pod stopami w niektórych miejscach widać starszą nawierzchnię Starego Pałacu zachowaną obok późniejszej — to jeden z najwyraźniejszych punktów, w których można jednocześnie odczytać obie fazy pałacu.

Z dziedzińca zachodniego wznosi się najsłynniejszy element pałacu — monumentalne wielkie schody. Szeroki ciąg płytkich, łagodnie wygiętych kamiennych stopni, mający około dwunastu lub więcej metrów szerokości, wznosił się z placu w głąb Nowego Pałacu — wejście o prawdziwie okazałym charakterze, zaprojektowane, by robić wrażenie. To jeden z najpiękniejszych zachowanych przykładów architektury minojskiej na całej Krecie, a jego skala i wyrafinowanie dają żywe wyobrażenie o ceremonialności i randze pałacu. Stojąc u podnóża schodów lub na ich szczycie, spoglądając z powrotem na dziedziniec zachodni i dalej na równinę Mesary, przeżywa się jeden z tych momentów, które definiują wizytę w Fajstos — naturalne miejsce, by przystanąć i nacieszyć się zarówno architekturą, jak i widokiem.

Wielki dziedziniec centralny

W sercu Fajstos, jak w każdym pałacu minojskim, znajduje się wielki dziedziniec centralny – rozległa, prostokątna przestrzeń otwarta, wokół której zorganizowano cały kompleks. Wyłożony kamienną posadzką i starannie wyrównany, dziedziniec w Fajstos należy do najlepiej zachowanych na Krecie, a stanie na nim daje najpełniejsze wyobrażenie o tym, jak funkcjonował pałac minojski: nie była to twierdza ani pojedynczy okazały budynek, lecz rozległy, wielopiętrowy labirynt komnat, sal, sanktuariów, warsztatów i magazynów, wszystkie skupione wokół tego centralnego, otwartego serca. Dziedziniec stanowił ceremonialne i społeczne centrum życia pałacowego, otwarty na niebo, otoczony kolumnadami i fasadami skrzydeł pałacu.

Z dziedzińca centralnego można spojrzeć przez przerwy w ruinach na równinę Messara i góry w oddali – przypomnienie, że Minojczycy lokalizowali swoje pałace z bystrym okiem na krajobraz i święte widoki ku szczytom takim jak góra Ida. Uczeni uważają, że dziedzińce służyły do zgromadzeń, rytuałów, a może i pokazów atletycznych i ceremonialnych przedstawianych w sztuce minojskiej. Wzdłuż krawędzi dziedzińca można prześledzić drzwi i progi prowadzące do licznych części pałacu – apartamentów królewskich na północy, magazynów na zachodzie, warsztatów i sanktuariów w innych miejscach – tak że dziedziniec stanowi naturalny punkt orientacyjny dla całego stanowiska. Nasza rekomendacja to zatrzymać się tutaj, by rozeznać się w terenie przed zwiedzaniem okolicznych skrzydeł, i wyobrazić sobie wysoki, wielokomorowy pałac, który niegdyś wznosił się wokół tej dziś otwartej przestrzeni.

Apartamenty królewskie

Po północnej stronie pałacu, do których prowadzi korytarz z dziedzińca centralnego, znajdują się apartamenty królewskie – najwspanialsze kwatery mieszkalne Fajstos i jedne z najbardziej eleganckich znanych przykładów minojskiej architektury domowej. Tu budowniczowie włożyli całe swoje najlepsze rzemiosło: staranną kamieniarkę ciosową, podłogi i ściany wyłożone gipsem, studnie świetlne wprowadzające słońce i powietrze w głąb komnat oraz charakterystyczne minojskie przegrody filarowo-drzwiowe – rzędy drzwi, które można było otwierać lub zamykać, by dzielić przestrzeń i kontrolować światło oraz temperaturę. Apartamenty te są zwykle identyfikowane jako prywatne kwatery władców Fajstos, tak zwane komnaty króla i królowej, choć prawdziwa natura minojskiego władztwa pozostaje przedmiotem dyskusji.

Wyrafinowanie tych komnat wiele mówi o życiu Minojczyków. Staranne zarządzanie światłem i powietrzem, wypolerowane kamienne powierzchnie, połączenie z dziedzińcami perystylowymi i dowody na zaawansowany system odwadniania wskazują na wygodny, wytworny styl życia sprzed ponad trzech i pół tysiąca lat. Z północnych apartamentów roztaczają się piękne widoki na równinę Messara w stronę góry Ida – ten sam widok, którym cieszyli się mieszkańcy pałacu. Ponieważ ściany zachowały się tylko do niewielkiej wysokości, potrzeba nieco wyobraźni, by zobaczyć górne kondygnacje i malowane tynki, które niegdyś się tu wznosiły, a krótka audioprelekcja, którą wysyłamy przed wizytą, pomaga ożywić te komnaty. Nasza rekomendacja to poświęcić czas w tej cichszej, bardziej kameralnej części pałacu, z dala od wielkich przestrzeni publicznych, by poczuć codzienny świat minojskiego Fajstos.

Magazyny i pithoi

Jedną z najbardziej sugestywnych części Fajstos jest ciąg magazynów, które otwierały się od zachodniej strony dziedzińca centralnego. W gospodarce minojskiej pałac był nie tylko rezydencją królewską, ale wielkim centrum produkcji i redystrybucji – gromadził zboże, oliwę, wino i inne płody żyznej równiny Messara, przechowywał je i rozdzielał. Do przechowywania tych towarów pałac utrzymywał rzędy ogromnych dzbanów – pithoi – wysokich, grubościennych naczyń glinianych, niektórych wyższych od człowieka, zdobionych pasmami przypominającymi liny i uchwytami na sznury używane do ich przenoszenia. Kilka z tych gigantycznych dzbanów wciąż stoi w magazynach Fajstos, dokładnie tam, gdzie były używane, i należą do najbardziej zapadających w pamięć widoków na stanowisku.

Przechadzając się obok pithoi i wzdłuż wąskich korytarzy magazynowych, można poczuć namacalnie bogactwo i organizację pałacu. Skala przechowywania – sama liczba i rozmiar dzbanów – pokazuje, ile zbiorów z równiny przechodziło przez Fajstos i jak centralną rolę odgrywał pałac w życiu gospodarczym południowej Krety. Gliniane tabliczki i pieczęcie znajdowane w całym świecie minojskim ujawniają skrupulatną księgowość, która śledziła te płody – administrację stojącą za przepychem dziedzińców i schodów. Nasza rekomendacja to przyjrzeć się z bliska zachowanym pithoi i wyobrazić sobie magazyny pełne tych dzbanów, wypełnione oliwą i zbożem, które uczyniły Fajstos bogatym – to jedno z najwyraźniejszych okien w świecie minojskim na to, jak faktycznie funkcjonował pałac.

Dysk z Fajstos

Fajstos jest sławne na całym świecie dzięki jednemu niewielkiemu przedmiotowi: Dyskowi z Fajstos, odkrytemu w pałacu w 1908 roku przez włoskiego archeologa Luigiego Perniera. To krążek z wypalonej gliny, o średnicy około szesnastu centymetrów, odciśnięty po obu stronach spiralą około 240 znaków – ludzkich postaci, narzędzi, roślin, zwierząt, głowy z pióropuszem i innych – ułożonych w grupy i wciśniętych w wilgotną glinę za pomocą pojedynczych pieczęci lub stempli przed wypaleniem. Ponieważ każdy znak wykonano za pomocą wielokrotnego użytku stempla, dysk bywa opisywany jako najwcześniejszy znany przykład druku ruchomą czcionką, tysiące lat przed Gutenbergiem.

To, co czyni dysk tak intrygującym, to fakt, że nikt nie potrafi go odczytać. Jego pismo obrazkowe nie odpowiada innym minojskim systemom pisma, jego język jest nieznany, a ponieważ istnieje tylko ten jeden przedmiot, jest zbyt mało materiału do odszyfrowania. Zaproponowano niezliczone teorie – modlitwa, hymn, kalendarz, gra, wiadomość – ale dysk strzeże swojej tajemnicy, co właśnie sprawia, że rozpalił wyobraźnię publiczności jak niemal żadne inne znalezisko archeologiczne. Warto wiedzieć, że dysk nie jest wystawiony na stanowisku: oryginał należy do skarbów Muzeum Archeologicznego w Heraklionie, gdzie znajduje się obok najwspanialszych znalezisk minojskich. Nasza rekomendacja to zobaczyć pałac w Fajstos, gdzie dysk został znaleziony i gdzie można stanąć w komnatach, z których pochodzi, a następnie odwiedzić muzeum w Heraklionie na osobny bilet, by zobaczyć sam dysk – te dwa miejsca razem opowiadają całą historię tego niezwykłego przedmiotu.

Jak dotrzeć i zwiedzać

Fajstos leży około 62 kilometrów na południowy zachód od Heraklionu, na grzbiecie nad równiną Messara, w pobliżu miasta Moires i około 11 kilometrów w głąb lądu od plaży w Matali, co czyni je jedną z najbardziej satysfakcjonujących jednodniowych wycieczek w środkowej Krecie. Bez samochodu regionalne autobusy KTEL kursują z dworca autobusowego w Heraklionie w kierunku Fajstos, część tras przez Moires, skąd krótka lokalna przesiadka lub taksówka dopełnia podróż; warto sprawdzić aktualny rozkład, ponieważ kursy są rzadsze niż w przypadku autobusów miejskich. Jeśli podróżujesz samochodem, droga zajmuje około godziny – wyjazd drogą krajową, a następnie w głąb lądu przez równinę, mijając wioskę Agioi Deka i rozległe grecko-rzymskie ruiny starożytnej Gortyny, którą wielu zwiedzających zatrzymuje się obejrzeć po drodze.

Fajstos to odkryte stanowisko archeologiczne na wystawionym na wiatr grzbiecie, które wymaga nieco przygotowania. Teren to mieszanka żwirowych ścieżek, starożytnej kamiennej posadzki, schodów i łagodnych zboczy między poziomami pałacu, a naturalnego cienia jest niewiele, więc solidne buty z zakrytymi palcami, kapelusz, krem z filtrem i duża ilość wody są zdecydowanie zalecane, zwłaszcza w kreteńskie lato, gdy południowy upał na równinie potrafi być dotkliwy. Wejście odbywa się teraz w godzinnych przedziałach czasowych, więc przybądź w ciągu godziny wskazanej na bilecie i zarezerwuj około jednej do półtorej godziny na pałac. Na terenie nie ma muzeum – znaleziska, w tym Dysk z Fajstos, znajdują się w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie – dlatego wielu zwiedzających planuje pełniejszy dzień, łącząc Fajstos z Knossos w pobliżu Heraklionu, z muzeum lub z pobliską Agia Triadą, Gortyną i Matalą. Jako jeden z klasycznych zabytków południowej Krety, Fajstos jest najbardziej zatłoczone w środku dnia; wczesna lub późna godzina wejścia daje najchłodniejsze powietrze, najmiększe światło na ruinach i najczystsze widoki na górę Ida.

Najczęściej zadawane pytania